Şubat ayının ilk haftaları, hükümetin ekonomik yönelimlerine ve yaşam ile çalışma koşullarındaki kötüleşmeye karşı toplumsal muhalefet hareketinin belirgin biçimde yoğunlaşmasına sahne oldu. Başkent Şam’da ve ülkenin diğer bölgelerinde, elektriğe yapılan ve %5.000 ile %6.000’i aşan tarihî zam artışlarına karşı Ocak ayının sonundan bu yana gösteriler ve protestolar sürüyor.
Enerji Bakanlığı’nın yeni tarifeleri gözden geçirebileceği ve elektrik fiyat artışı kararını yeniden incelemek üzere yeni bir komisyon kurulduğu yönünde söylentiler dolaşsa da, şu ana kadar resmî bir karar alınmış değil.
Tartus ve Lazkiye kentlerindeki öğretmenler, Eğitim Bakanlığı’nın bu iki bölgeye yerleşmiş ve mesleki durumlarını resmîleştirmek için gerekli işlemleri tamamlamış öğretmenleri kendi memleketlerine geri gönderme kararına karşı bir haftadan uzun süredir protestolarını sürdürüyor. Öğretmenler bu kararı sert biçimde kınayarak, çoğunun yıllardır bu iki bölgede yaşadığını ve memleketlerine geri dönmelerini sağlayacak mali ve toplumsal imkânlara sahip olmadığını vurguladı.
Göstericiler bu uygulamayı meslekleri için “idam kararı” olarak nitelendirdi ve bunun binlerce öğretmenin toplu işten çıkarılmasının habercisi olduğunu belirtti. Tartus’taki öğretmenler sendikasının yerel şube başkanı Yakup Muhammed Halid, sendikanın sözleşmeli öğretmenlerin “meşru” taleplerini desteklediğini, onların ihtiyaçlarına yanıt vermek ve çıkarlarını yasa çerçevesinde savunmakla yükümlü olduğunu ifade etti. Özellikle, öğretmenlerin göreve alındıkları vilayete geri gönderilmeleri kararı sonrasında mali ve psikolojik zarar gördüklerini dile getirdi.
Öte yandan kamyon şoförleri de, taleplerinin yetkililer tarafından dikkate alınmaması üzerine süresiz greve gittiklerini ve vilayetler arası yük taşımacılığını durdurduklarını açıkladı. Şoförler, “taşıma ücretlerinin resmî tarifesini belirleyen büronun kaldırılmasını” protesto ederek, bu büronun yeniden faaliyete geçirilmesini talep etti. Taşıma fiyatlarının sosyal medyadaki aracılar tarafından belirlenmesinin şoförlerin çalışmalarını olumsuz etkilediğini belirttiler.
Diğer talepleri arasında sendikaların yeniden etkinleştirilmesi ve bir dayanışma fonu kurulması da yer aldı. Ancak devlet, yalnızca yabancı kamyonların ülkeye girişini askıya almak suretiyle taleplere kısmi bir yanıt verdi.
Suriye’nin kuzeyinde, özellikle İdlib ve Halep kırsalında, daha sınırlı ölçüde ise Hama kırsalında öğretmenler kadrolu istihdam, işten çıkarılanların geri alınması ve yaşam maliyetlerindeki artışa paralel bir maaş zammı talebiyle geniş çaplı greve gitti.
Bu bölgelerde bin 700’den fazla okul kapandı. Öğretmenler grevlerine, yetkililerin maaş artışı ve çalışma koşullarının iyileştirilmesine dair sözlerini yerine getirmemesine yanıt olarak “Onur Grevi” adını verdi. Öğretmenler 2025 yılının sonunda da kitlesel gösteriler düzenlemişti.
“Özgür Suriyeli Öğretmenler” adlı bağımsız bir grup, öğretmenlerin %200 oranında maaş artışı talep ettiğini açıkladı. Daha önce duyurulan ve bu yılın başında yürürlüğe girmesi gereken %100’lük maaş artışının uygulanmadığını, bunun da hayal kırıklığını artırarak güveni zedelediğini vurguladı.
Dera ve Hama kırsalında da dayanışma eylemleri bildirildi. Öğretmenler, maaşlara ilişkin taahhütler yerine getirilene ve temel eğitim malzemeleri sağlanana kadar grevin açık uçlu olduğunu ve sınıflarına dönmeyeceklerini ilan etti.
İdlib’de İl Millî Eğitim Müdürü, art arda üç gün devamsızlık yapan her öğretmene (işten çıkarma dâhil) idari yaptırımlar uygulanacağı tehdidinde bulunmasının ardından öğretmenlere ait bir WhatsApp grubundan çıkarıldı. Bu durum büyük bir öfkeye yol açtı. Grev, Suriyeli Öğretmenler Sendikası’nın desteğini aldı. Sendika, talepleri “personelin yaşam, eğitim ve sosyal koşullarını iyileştirmeye yönelik meşru talepler” olarak nitelendirdi ve “bu talepleri desteklediğini ve karşılanmaları için çalışmayı sürdüreceğini” açıkladı.
Açıklamada ayrıca, “haklarını talep eden meslektaşlara yönelik her türlü tehdidin ve cezai uygulamanın” reddedildiği belirtildi. Ancak grev ikinci haftasına girerken, yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve maaş artışı taleplerinin görmezden gelinmesini protesto etmek amacıyla birçok eğitim yöneticisi istifa etti.
Ülkede başka toplumsal hareketler de yaşandı. Lazkiye Limanı işçileri işten çıkarılmalarını protesto etti; Deyrizor’daki fabrika işçileri ise yatırımcı tarafından dayatılan maaş kesintisini reddetti.
Halep’te seyyar satıcılar, 1 Şubat’ta yerel makamların faaliyetlerini yasaklama ya da bazı durumlarda tezgâhlarını sökme kararına karşı sokağa çıktı. Halep’in doğusundaki Bazaa’da belediye çalışanları da maaşlarının üç aydır ödenmemesini protesto etmek için gösteri düzenleyip greve gitti.
Bu eylemler, Suriye hükümetinin izlediği ve yeniden inşa ile kalıcı bir ekonomik toparlanma için gerekli temelleri sağlamayan ekonomi politikalarına karşı halk sınıflarındaki artan hoşnutsuzluğu yansıtıyor.
Güneydeki Kuneytra vilayetinde, Tarımsal Araştırma Merkezi çalışanları 65 keyfi işten çıkarmayı protesto etmek için yürüyüş düzenleyerek kararın iptalini talep etti. Yerel işçi sendikası başkanı Bassam el-Said, bu kararı “özellikle bu zorlu yaşam koşullarında adaletsiz, keyfi, kabul edilemez ve kınanması gereken bir uygulama” olarak nitelendirdi. Kuneytra’nın “siyonist düşmanla ön cephede bulunması nedeniyle halkın topraklarını kullanmasını engelleyen özel bir duruma sahip olduğunu” vurguladı.
Kuneytra Araştırma Merkezi’nin resmî olarak 600 çalışana ihtiyaç duyduğunu, ancak hâlihazırda yaklaşık 300 kişinin çalıştığını, buna rağmen hükümetin personel sayısını azaltmaya devam ettiğini ifade etti.
Palmira kentinde yurttaşlar, temel hizmetlerin sağlanmaması ve sağlık ile kamu hizmetlerine destek verilmemesi dâhil olmak üzere halkın taleplerinin sürekli göz ardı edilmesini protesto etti.
İdlib kırsalındaki Dana kentinde de hizmetlerin düşüklüğü ve bölgenin süregelen marjinalleştirilmesine karşı kitlesel gösteriler düzenlendi. Göstericiler, Şam’daki geçiş hükümeti yetkililerinin görevden alınmasını talep etti.
İdlib vilayetinin geniş bölgelerinde temel hizmetlerde belirgin bir gerileme yaşanıyor. Nüfus özellikle elektrik temininin iyileştirilmesini, yolların onarılmasını, kamu hizmetlerinin geliştirilmesini ve yaşam koşullarının düzeltilmesini talep ediyor. Bu talepler, vilayetin çeşitli bölgelerini ve Suriye’nin diğer alanlarını etkileyen sel felaketlerinin ardından daha da güçlenmiş durumda.
Rakka’da ve daha sınırlı ölçüde Deyrizor’da, Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) çekilmesinin ve kentin Şam hükümetine bağlı silahlı güçlerin kontrolüne geçmesinin ardından öğretmenler neredeyse her gün gösteriler düzenliyor. Bölgedeki okullarda kadrolu istihdam ve önceki yıllarda kaybettikleri öğretmenlik haklarının iadesini talep ediyorlar.
Ayrıca Deyrizor vilayetinden bir grup aktivist ve yurttaş, “#كفى_ديرالزور_منكوبة” (Deyrizor felaket olmaktan çıksın) etiketiyle geniş çaplı bir kampanya başlattı. Kampanya, vilayette yaşam koşulları ve hizmetlerin çöküşüne yol açtığını belirttikleri “sistematik marjinalleştirmeye” karşı başlatıldı.
Kampanya öncüleri, Cumhurbaşkanlığı’na ve hükümete hitaben yayımladıkları bildiride, Deyrizor’un muazzam petrol ve tarım zenginliklerine rağmen %80’den fazla oranda “felaket bölgesi” hâline geldiğini belirtti. Protestocular, Deyrizor’un resmen “felaket bölgesi” ilan edilmesini, bunun da acil planların ve olağanüstü önlemlerin hayata geçirilmesini gerektirdiğini ifade etti ve bu benzeri görülmemiş ekonomik ve toplumsal kötüleşmeden hükümet yetkililerini doğrudan sorumlu tuttu.
Talepler arasında, vilayet topraklarından çıkarılan petrol ve gaz gelirlerinden belirli bir payın yerel kalkınma ve hizmet projelerine ayrılması, köprülerin ve ana yolların derhâl onarılması yer aldı. Bildiride ayrıca karar alma süreçlerine yerel toplumun ve gerçek uzmanlıkların dâhil edilmesinin önemi, yerel kadroların güçlendirilmesi ve sembolik projeler yerine sürdürülebilir kalkınma projelerinin başlatılması gerektiği vurgulandı; böylece kaynakların yurttaşların yaşamına doğrudan etki etmesi amaçlanıyor.
Kemer sıkma önlemleri ve devletin rolünün azaltılması
Bu gösteriler, Suriye hükümetinin yeniden inşa ve kalıcı bir ekonomik toparlanma için gerekli temelleri sağlamayan ekonomi politikalarına karşı halk sınıflarında büyüyen hoşnutsuzluğu yansıtıyor. Şam yönetimi, ticaretin serbestleştirilmesine, devlet varlıklarının özelleştirilmesine, doğrudan yabancı yatırımların çekilmesine, sert kemer sıkma önlemlerine ve kamu sektörünün küçültülmesine dayalı neoliberal bir ekonomik model benimsedi. Suriyeli yetkililer, kamu işletmelerinin daha fazla özelleştirilmesini ve devletin rolünün azaltılmasını savunmayı sürdürüyor. Bu bağlamda Maliye Bakanı Muhammed Yasser Barna, geçen Ekim ayında verdiği bir röportajda, “Hedefimiz daha küçük bir kamu sektörü ve daha düşük bir bütçeye sahip olmaktır” demişti.
Hatırlanacağı üzere Suriye makamları Ocak 2025’te kamu çalışanlarının üçte birine kadarının işten çıkarılabileceğini açıklamıştı. Ancak işten çıkarmalar veya geçici görevden uzaklaştırmalar için herhangi bir kriter ya da yasal prosedür belirlenmedi. Bu da keyfî tasfiyelere dair kaygıları artırdı.
Ağustos ayı sonunda yetkililer, kamu kurumlarına geçici sözleşmelerin yalnızca zorunlu hâllerde yenilenmesi, personelin uzun süreli izinlerinin sonlandırılması ve memurların 1 Eylül 2025 itibarıyla görevlerine dönmesi talimatını verdi. Ancak birçok bakanlık ve kurumda, çeşitli gerekçeler ileri sürülerek personelin görevine iadesi reddedildi.
Kamu çalışanlarının işten çıkarılması süreci devam ediyor. Yılbaşından bu yana çeşitli bakanlıklar dalgalar hâlinde tasfiyeler gerçekleştirdi: Lazkiye’de tarım müdürlüklerinde 300’den fazla kişi, Lazkiye Tahıl Kurumu şubesinde 40’tan fazla kişi, Tartus vilayetindeki Tarım Bakanlığı’nda 200 kişi, Suriye İnşaat ve Kalkınma Şirketi’nde 400 çalışan, Humus, Lazkiye ve Hama’daki elektrik müdürlüklerinde yüzlerce kişi, Enformasyon Bakanlığı’nda onlarca kişi işten çıkarıldı. Ayrıca bazı çalışanların sözleşmeleri yenilenmedi; örneğin yılın başında Halep Belediye Meclisi’nde 180’den fazla çalışanın sözleşmesi uzatılmadı.
Bu önlemler, ekonomik gücün yeni yönetici elitin ve onun iş ağlarının elinde daha fazla yoğunlaşmasını pekiştiren politika ve kararlarla birlikte hayata geçirildi. Oysa Suriyelilerin büyük çoğunluğu yoksulluk içinde yaşamaya ve alım gücünü kaybetmeye devam ediyor.
Aynı zamanda, emeğin çıkarları yerine sermayeye öncelik verilmesi, 2026 tarihli 29 sayılı kararname ile bir kez daha ortaya çıktı. Bu kararname, yürürlüğe giriş tarihinden itibaren bir yıl içinde ödenmesi koşuluyla, işverenleri sigorta primlerinin gecikmesine ilişkin faiz ve cezalardan muaf tutuyor.
Bu düzenleme, kamu sigorta kurumunu zayıflatarak emeklilik maaşlarının iyileştirilmesi için gerekli nakit kaynaklardan mahrum bırakıyor. Kararname işverenleri korurken, işçileri sosyal güvence ağından, iş kazası tazminatlarından ve emeklilik maaşından yoksun bırakmış durumda.
Tabandan örgütlü halk seferberliği olanakları nelerdir?
Sendika yöneticilerinin büyük çoğunluğu fiilen devlet yetkilileriyle uyumlu hareket etmektedir. Yeni Suriye yönetimi, neoliberal ekonomik yönelimi ve kemer sıkma politikalarına paralel olarak, tıpkı devlet kurumlarında yaptığı gibi ekonomik ve toplumsal aktörler üzerindeki denetimini pekiştirecek adımlar atmıştır. Sendikaların ve meslek örgütlerinin başına, yeni bir yönetimin seçimle belirlenmesine olanak tanımadan kendi sadık isimlerini atamıştır. Öğretmenler sendikası, kuzeydeki meslektaşlarına verdiği desteğin hiçbir şekilde Suriye devletine karşı olumsuz bir tutum anlamına gelmediğini açıklamıştır.
Bununla birlikte, bazı sendika ve meslek örgütleri daha fazla bağımsızlık elde etmek için girişimlerde bulunmuştur; öğretmenler sendikası buna örnektir.
Örneğin Suriye Gazeteciler Derneği, Enformasyon Bakanlığı’nın Şubat ortasında bir “mesleki etik kuralları” yayımlama niyetini yakın zamanda kınamıştır. Dernek bunu, “geçiş dönemi anayasal bildirgesinin ruhuna ve lafzına aykırı”, “tanınmış mesleki standartlara saygısızlık” ve mesleki bağımsızlığa ilişkin anayasal bildirgede yer alan “uluslararası taahhütlerin ihlali” olarak değerlendirmiş; ayrıca “özgürlükler alanındaki kazanımların gerilemesi” tehlikesine karşı uyarmıştır. Bu sürecin “tamamen mesleki bir mesele” olduğunu ve Suriye Gazeteciler Derneği ile Suriye Gazeteciler Sendikası’nın, gazetecilerin meşru temsilcileri olarak Uluslararası Gazeteciler Federasyonu’yla eşgüdüm içinde yürütmesi gereken bir alan olduğunu savunmuştur. Dernek, Enformasyon Bakanlığı’nın bir “ahlaki denetim organına” dönüştürülmesi riskine dikkat çekerek bunun özgür araştırmacı gazeteciliğin önünü keseceğini ve sansür sistemini yeniden üreteceğini belirtmiştir. Bağımsız olmayan sendikalardan çıkan her türlü etik kuralının “mesleki meşruiyetten yoksun” olacağını vurgulamıştır.
Neoliberal yönelim ve kemer sıkma politikalarıyla eşzamanlı olarak yeni yönetim, ekonomik ve toplumsal aktörler üzerindeki kontrolünü, devlet kurumlarında yaptığı gibi, sistematik biçimde güçlendirmiştir.
Bu çerçevede, iktidardaki devlet otoritelerinden bağımsız, demokratik ve kitlesel sendikal örgütlenmeler için mücadele, hem halkın yaşam ve çalışma koşullarını iyileştirmek hem de daha genel olarak demokratik hakları ve toplumsal adalet ile eşitliğe dayalı bir ekonomik sistemi savunmak açısından hayati önemdedir.
Sendikalardan feminist örgütlere, yerel topluluk inisiyatiflerinden ilerici siyasal partilere ve ulusal yapılara kadar halk örgütlerinin inşa edilmesi ve yeniden inşa edilmesi yönünde yaygın bir ihtiyaç bulunmaktadır. Aynı zamanda bu yapıların birbirleriyle birleşik bir hat oluşturması gerekmektedir.
Nitekim demokrasinin sosyal, ekonomik, kültürel ve ulusal haklar alanına genişlemesi tarihsel olarak her zaman tabandan yürütülen ve başarıya ulaşan mücadelelerin ürünü olmuştur: ekonomik ve sivil haklar, oy hakkı, sendikalaşma, toplumsal cinsiyet eşitliği gibi kazanımlar bu şekilde elde edilmiştir. Sömürü ve baskıya karşı mücadeleleri birbirine bağlamak, halk sınıflarının çıkarlarına dayanan bir siyasal alternatif inşa etmenin temel yoludur.
Joseph Daher
Türkçesi: İmdat Freni Çeviri Kolektifi