Arjantin’de çalışan nüfusun %40’ından fazlası şu anda kayıt dışı ekonomide istihdam ediliyor. Ancak son on beş yıldır sosyal hareketler, “halk ekonomisi” olarak adlandırılan ve işçi sınıfının büyük bir kesiminin geçimini sağlayan, genellikle topluluk temelli ve kendi kendini yöneten bir dizi faaliyeti tanımlamak için kullanılan bir terim olan başka bir kategorinin oluşmasına yardımcı oldu. Bu örgütlenme sürecinden 2019 yılında Halk Ekonomisi İşçileri Sendikası (UTEP) ortaya çıktı ve bu sendika, bu sektörlerin işçi sınıfı statüsünü ve işçi haklarına erişimlerini savunuyor. Bu röportajda Rocío Veas, Javier Milei hükümetinin saldırısıyla karşı karşıya kalan Arjantin işçi hareketinin yeniden yapılanmasının bu eşsiz deneyimini değerlendiriyor.
Rocío Veas ayrıca feminist seferberliklerin, iş olarak kabul edilen şeyin sınırlarını nasıl dönüştürdüğünü de gösteriyor: işçi sınıfı mahallelerinde, okul kantinlerini işleten, çocuk bakımı sağlayan ve yaşlılara veya şiddet mağdurlarına destek olan kadınlar, bu topluluk temelli sosyal emeğin (“sosyo-komünoter” çalışmanın) tanınmasını kademeli olarak sağladılar. UTEP deneyimi böylece bizi işin, toplumsal yeniden üretimin ve işçi sınıfının sınırlarını birlikte yeniden düşünmeye davet ediyor.[1]
***
Öncelikle, Arjantin’deki kayıt dışı ekonominin durumunu kısaca açıklayabilir misiniz? Fransa’da yaşayan ve bu gerçekliğe pek aşina olmayan biri için, “kayıt dışı ekonomi” derken tam olarak neyi kastediyoruz?
Arjantin’de, özellikle 1990’lardan beri, kayıt dışı ekonomi her zaman çok önemli bir rol oynamıştır. Şu anda, çalışan nüfusun %40’ından fazlası kayıt dışı işlerde çalışmaktadır; yani, beyan edilmeyen ve bu nedenle ilgili işçi haklarından yararlanamayan işlerde çalışmaktadırlar. Bu rakam, ülkedeki istihdamın muazzam derecede güvencesiz olduğunu göstermekle birlikte, daha karmaşık bir gerçeği de gizlemektedir.
Ancak son on yılda bu konu yoğun tartışmalara konu oldu. Hem sosyal örgütlerde hem de akademik çevrelerde, “kayıt dışı ekonomi” terimi, yalnızca ” kayıt dışı ekonomi”yi ifade etmekten, giderek artan bir şekilde “halk ekonomisi” kavramının kullanımına doğru kaydı. Bu, kayıt dışılıkla önemli örtüşmeleri paylaşan, ancak onunla eş anlamlı olmayan bir dünyayı ifade eder. Bu kavram, işin beyan edilip edilmemesi sorusunun ötesine geçmeyi amaçlayarak, bunun yerine işin yapısal doğasına ve temelde işverensiz ve büyük ölçüde dernekçi (associatif) olan faaliyetin mantığına odaklanır.
Halk ekonomisi çok çeşitli faaliyetleri kapsar: pazarlarda veya kamusal alanlarda çalışanlar; daha sonra satmak üzere malzemeleri geri dönüştürenler (Buenos Aires’te çok önemli bir faaliyet); tekstil ürünleri üreten ve satanlar; mahallelerde bakım ve yenileme çalışmaları yapanlar, vb.
Halk ekonomisinden bahsetmek, karşı karşıya olduğumuz durumun sadece kayıt sisteminin yokluğuyla tanımlanan bir anormallik veya marjinal bir durum olmadığını, aksine Arjantin’deki işçi sınıfının yaşamını geniş ölçüde destekleyen bir ekonomi biçimi olduğunu göstermeye yardımcı olur.
Bu halk ekonomisini oluşturan başlıca sektörler nelerdir?
Bu faaliyetler hayli çeşitli. 2020 yılında, Ulusal Halk Ekonomisi Çalışanları Sicili (RENATEP) adında bir kamu sicili oluşturuldu. Bu sicilin oluşturulması, 2011 yılından itibaren kendilerini halk ekonomisi örgütleri olarak tanımlamaya başlayan ve 2016 yılında bu sicilin oluşturulmasını öngören bir yasanın kabul edilmesini sağlayan sosyal örgütlerin öncülüğünde yürütülen bir sürecin sonucudur. Bu sürecin ardından, Devlet de bu ekonominin önemini kabul ederek çalışanlarının kamu sicilini oluşturdu.
Faaliyetler geniş kategorilere ayrılmıştır. Örneğin, geri dönüşüm yapanlar; genellikle tekstil merkezlerinde gruplanan ve kendi kendini yöneten, yani patronu olmayan, kendi makineleriyle çalışan ve kendilerini organize eden tekstil ürünleri üretenler vardır.
Aile çiftçiliği ve gıda üretimi de, pazar satıcıları gibi kamusal alanlarda çalışanlar ve işçiler tarafından geri kazanılan fabrikalarda çalışanlar gibi, kayıt dışı ekonominin bir parçasıdır. Bu son olgu Arjantin’de ve daha genel olarak Güney Konisi’nde önemlidir: bunlar kapanmış ve işçileri tarafından geri kazanılmış, üretime yeniden başlanmış fabrikalardır.
Bir diğer dal ise mahallelerin inşası ve yenilenmesidir.
Ardından özellikle önemli ve yenilikçi bir dal daha var: sosyo-komünoter hizmetler veya toplumsal çalışma. Devlet kayıtlarına göre, bu, kayıt dışı ekonominin en önemli dallarından biridir. Bu alanlarda çalışanların çoğunluğu kadındır ve ağırlıklı olarak işçi sınıfı mahallelerinde çalışırlar: yemekhaneleri ve topluluk yemek alanlarını yönetirler, çocuklara veya yaşlılara bakarlar ve diğer birçok görevin yanı sıra cinsiyete dayalı şiddet durumlarında destek sağlarlar.
Bu nedenle çok geniş bir alandır. Dahası, farklı sektörler arasındaki sınırlar her zaman net değildir. Kayıt dışı ekonominin çok yaygın bir özelliği, insanların gelir elde etmek için aynı anda birden fazla işte çalışmasıdır. Bu yüzden onları tek bir kategoriye sınıflandırmak o kadar kolay değildir.
UTEP nedir ve nasıl ortaya çıktı?
UTEP (Halk Ekonomisi İşçileri Sendikası), 2019’da kamuoyuna tanıtılan, ancak çok daha uzun bir örgütlenme sürecinin sonucu olan bir halk ekonomisi sendikasıdır.
Kendini açıkça halk ekonomisi kavramı etrafında örgütleyen ilk siyasi grup 2011 yılında ortaya çıktı: Halk Ekonomisi İşçileri Konfederasyonu (CTEP). Bu örgüt, 1990’lardaki krizlerden ve özellikle 2001 krizinden doğan Evita Hareketi ve Dışlanmış İşçiler Hareketi gibi hareketlerin ve örgütlerin koordinasyonuyla kuruldu.
Bu hareketler bir araya gelerek CTEP’i kurmaya karar verdiler. İşte burada çok önemli bir siyasi değişim gerçekleşti: Kendilerini “dışlanmış işçiler” olarak tanımlamaktan, kendilerini halk ekonomisinin işçileri olarak tanımaya geçtiler.
“Dışlanmış işçiler” kategorisi, bir bakıma, işgücü piyasasından dışlandıkları için işçi olmadıkları anlamına geliyordu. Tam tersine, şöyle demeye başladılar: Evet, biz işçiyiz, ancak gerçekte oldukça önemli olan, ancak çoğu zaman yokmuş gibi gösterilen bir halk ekonomisinde çalışan işçileriz.
2016’dan itibaren, Mauricio Macri hükümeti döneminde, CTEP, 2001 krizinden doğan diğer sosyal örgütlerle (örneğin Barrios de Pie ve Corriente Clasista y Combativa) koordinasyon kurmaya başladı. Güvencesizliği daha da kötüleştiren bir hükümetle karşı karşıya kalan bu örgütler, sosyal hareketler arasında birliği güçlendirmenin gerekli olduğunu düşündüler.
Bu ittifaklar süreci, 2019 yılında kendi sendikaları olan UTEP’in kurulmasıyla doruk noktasına ulaştı. Bu önemli bir adımdır çünkü taban ekonomisi için bir sendika kurarak, bu örgütlerişçi sınıfının tarihinde yeni bir sayfanın açıldığını teyit etmektedirler. Kendilerini örgütlü işçi hareketinin geri kalanıyla aynı seviyeye yerleştirmeyi ve taban ekonomisindeki işçilerin de işçi sınıfının bir parçası olduğunu savunmayı amaçlıyorlar.
Tarihsel olarak, bu sektörler artık, marjinal veya önemsiz bir alan olarak kabul edilmişti; işçi sınıfının meşru öznesi ise geleneksel sendikacılık tarafından temsil edilen ücretli çalışan olarak görülüyordu. UTEP bu görüşe meydan okuyor ve kendisini örgütlü işçi hareketine tam olarak entegre etmeyi amaçlıyor.
2023 yılında, toplam 400.000 üye arasından yaklaşık 265.000 kişinin oy kullandığı ilk ulusal UTEP temsilci seçimleri gerçekleşti. Örgüt, bazı yönlerden geleneksel bir sendikanın yapısına benzeyen bir şekilde, sekreteryalar ve faaliyet şubeleriyle faaliyet göstermektedir.
UTEP’in başlıca talepleri nelerdir?
Başlıca talep, ücretlerleve daha genel olarak, kayıt dışı ekonomide yer alanların diğer işçilerle eşdeğer çalışma haklarına sahip işçiler olarak tanınmasıyla ilgilidir.
Tarihsel olarak, bu kişilerin birçoğu kendi gelirleri ihtiyaçlarını karşılamaya yetmediği için çeşitli devlet yardımlarından yararlanmıştır. Bununla birlikte, kuruluşlar bu devlet yardımının sadece sosyal yardım olarak görülmemesi gerektiğini, fiilen yapılan iş karşılığında bir tazminat olarak kabul edilmesi gerektiğini savunmaktadır.
Bu durum özellikle işçi sınıfı mahallelerinde belirgindir; burada birçok insan, nüfusun günlük yaşamını sürdürmek için gerekli olan işleri yapmaktadır.
2016 yılında bu yardımlardan birinin adı “Ek Sosyal Ücret” olarak değiştirildi. Buradaki fikir, insanların zaten faaliyetlerinden (örneğin, pazarda ürün satarak) kazandıkları ancak ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyen gelirlerine bir ek olarak değerlendirilmesiydi.
Daha sonra, farklı hükümetler döneminde bu program birkaç kez adını değiştirdi. Alberto Fernández hükümeti döneminde diğer programlarla birleştirilerek “Potenciar Trabajo” (İstihdamı Güçlendirme) olarak yeniden adlandırıldı. “Ek Sosyal Ücret” terimi daha sonra kamuoyunda kullanılmaz hale geldi. Ve bu isim meselesi UTEP için siyasi açıdan önemlidir: bir ücretten bahsetmek, çalışmanın varlığını kabul etmek anlamına gelir.
Javier Milei hükümeti döneminde “Potenciar Trabajo” programı kaldırıldı ve bazı hak sahipleri “Volver al Trabajo” adı verilen bireysel sosyal yardımlar almaya başladı. Bu isim, orijinal kavramdan oldukça uzaktır, çünkü yardımın bu kişilerin daha sonra “gerçek bir iş” bulabilmeleri için sağlandığı anlamına gelir. Başka bir deyişle, bu kişilerin zaten çalışıyor oldukları artık kabul edilmemektedir.
Dahası, miktar donduruldu ve çok yüksek enflasyon ortamında önemli ölçüde değer kaybetti. Son olarak, bu yıl program sona erdi ve bu kişiler yaptıkları iş karşılığında bu geliri almayı bıraktılar.
Bu nedenle UTEP’in uzun süredir devam eden talebi, bu faaliyetlerin iş olarak tanınması ve işçi haklarının verilmesidir. Ayrıca, geleneksel sendikacılığın UTEP’i işçi sınıfını temsil eden daha geniş bir çerçevenin parçası olarak tanımasını da talep etmektedir.
Ayrıca, her bir şube için özel gereksinimler bulunmaktadır.
Peki ya sosyo-komünoter emek?
2020 pandemisinden bu yana, her ne kadar talep daha öncesine dayansa da sosyo-komünoter çalışanlar – ki büyük çoğunlukla kadınlardan oluşuyor-, en az asgari ücrete denk gelen belirli bir ücretin yanı sıra işçi haklarını da talep ediyorlar.
Sorun şu ki, ek sosyal ücret, prensipte diğer gelirleri tamamlamak amacıyla tasarlandığı için asgari ücretin yarısı olarak belirlenmiştir. Örneğin, bir kişi pazarda mal satarak belirli bir miktar kazanır ve sosyal ücret bu geliri tamamlar.
Ancak bu alanda çalışan birçok kişi, yaptıkları iş karşılığında başka bir gelir elde etmiyor. Aşevlerinde, barınaklarda veya şiddet mağdurlarına destek merkezlerinde yaptıkları iş, onların temel faaliyetini oluşturuyor. Bu nedenle, yaptıkları işin bu şekilde tanınmasını ve ücretlendirilmesini talep ediyorlar.
Başlangıçta bu talep, UTEP’in kendi içinde de dahil olmak üzere tartışmalara yol açtı. Ancak zamanla tüm kuruluş bunun önemini kavradı ve şimdi sosyo-komünoter çalışmalar için maaş talebini destekliyor.
Bu nedenle, halk ekonomisinin geleceği konusunda bir tartışma başlıyor: Amaç, bu insanların resmi ekonomiye yeniden entegre olmalarını sağlamak mı, yoksa tam tersine, halk ekonomisinden yola çıkarak alternatif bir ekonomik örgütlenme biçimi inşa etmek mi?
İki bakış açısı bir arada mevcut ve bu da insanlara ve tartışma alanlarına bağlıdır.
UTEP yönetimi bakımından ve siyasi düzeyde fikir oldukça açık: Bu nüfusun tamamının resmi işgücü piyasasına yeniden entegre olma olasılığına dair güçlü bir güvensizlik var. Sorun yapısal olarak kabul ediliyor, ekonomik model kusurlu ve artık bu nüfusun tamamını entegre edebilecek kapasitede değil.
1990’larda bakış açısı farklıydı. “Dışlanmış işçiler” terimi, bu kişilerin resmi istihdama yeniden entegre olabileceği umuduyla kullanılıyordu. Bugün ise bunun gerçekleşme olasılığının çok düşük olduğu konusunda çok daha büyük bir farkındalık var.
Bu nedenle alternatif ekonomik modeller oluşturma fikri giderek daha önemli hale geliyor: işçi kooperatifleri, kendi kendine yeterlilik biçimleri, aile çiftçiliği, halk ekonomisi içinde özerk üretim ve pazarlama kanalları.
Ancak, kongrelerde, meclislerde ve örgüt organlarında tartışılabilecek bu orta veya uzun vadeli siyasi proje ile insanların günlük ihtiyaçları arasında bir fark vardır.
Bugün neredeyse hiçbir şeyi olmayan birine resmi, maaşlı bir işe sahip olmak isteyip istemediğini sorarsanız, elbette evet diyecektir; çünkü mevcut koşullarda bu, hayatında önemli bir iyileşme anlamına gelecektir.
Dolayısıyla, UTEP’in genel projesi ile bireylerin acil beklentileri arasında belirli bir gerilim söz konusudur. Dahası, alternatif bir ekonomi kurma olanakları büyük ölçüde ekonomik bağlama bağlıdır. Hem kayıt dışı ekonomide çalışanları hem de kayıtlı çalışanları etkileyen tüketimde keskin bir düşüşün yaşandığı mevcut durumda, alternatif ekonomik döngüleri sürdürmek çok zordur: kimsenin tüketecek parası yoksa, kayıt dışı ekonomide üretilen ürünleri de kimse satın alamaz.
Peki UTEP bünyesindeki farklı bölümler tam olarak nasıl organize edilmiş durumda?
Bu oldukça karmaşık, çünkü UTEP’i bir sendika olarak ve onu oluşturan sosyal örgütlerden ayırt etmeniz gerekiyor.
UTEP’in belirli şubeleri ve bir sendika yapısı vardır, ancak her birinin kendi tarihi olan, bazı durumlarda 2000’li yılların başından beri yirmi yıldan daha eskiye dayanan sosyal örgütlerden oluşmaktadır. Bu örgütler, UTEP’in kurulmasından önce bile bölgesel düzeyde kendilerini yapılandırmış ve kendi örgütlenme biçimlerini oluşturmuşlardı.
Bu nedenle UTEP’i oluşturan tüm kuruluşlar tam olarak aynı şekilde faaliyet göstermez ve şubeleri için mutlaka aynı isimleri kullanmazlar. Her kuruluşun ve her bölgenin tarihine bağlı farklılıklar vardır.
Örneğin, bazı kuruluşların, cezaevinden çıkan kişilerin yeniden topluma kazandırılmasını kolaylaştırmak amacıyla özel bir departmanı bulunmaktadır. Bu departman, UTEP’in (Unité de Travail et d’Entraide Professionnelle – Cezaevinden Çıkan Kişilerin Çalışma Birimi) özel bir şubesi olmasa bile, kuruluş içinde mevcut olabilir.
Sosyo-komünoter dalda ise aşevleri, topluluk mutfakları işletenler; erken çocukluk ve bakım alanlarına ayrılmış mekanlar düzenleyenler; gençler için atölyeler kuranlar; mahallelerdeki sanatsal etkinlikler yürütenler; ve toplumsal cinsiyet şiddeti mağdurlarına destek veren “toplumsal cinsiyet savunucuları” bulunmaktadır.
Bunlar, aynı sosyo-komünoter yapı içinde örgütlenen farklı işçi türleridir.
Sonuç olarak, UTEP deneyimini Fransa’dan anlamak için özellikle önemli bulduğunuz hususlar nelerdir?
Öncelikle, halk kesimlerinin bu meslekleri siyasallaştırma ve daha geniş anlamda toplumsal yeniden üretimi siyasallaştırma kapasitesini vurgulamak önemli görünüyor.
Sadece döngüsel değil, yapısal da olan çok derin bir kriz var. Ve bu kriz karşısında, işçi sınıfı toplulukları bir alternatif sunmaya, siyasi bir mücadele yürütmeye ve devletin bu işçileri meşru muhataplar olarak tanımasını sağlamaya çalışan bir örgütlenme kuruyorlar.
Mevcut hükümet bu diyalog ve tanıma sürecinin büyük bir bölümünü sekteye uğratmış olsa da, bu durum sürecin gelecekte yeniden başlatılamayacağı anlamına gelmez.
Ancak bana göre, özellikle işçi sınıfı mahallelerinden gelen kadınların rolünü vurgulamak çok önemli. Halk Ekonomisi Sendikası kurulduğunda, son on yılda ve özellikle 2015’teki “Ni Una Menos” hareketinden bu yana Arjantin’de önde gelen bir siyasi konum elde eden örgütlü kadınlar, örgütün kendi içinde temel tartışmalar yürüttüler.
Yeni sendikanın cinsiyet dengeli olması gerektiğini, yani yönetiminin eşit sayıda kadın ve erkekten oluşması gerektiğini savunanlar onlardı. Bu, tarihsel olarak çok erkeksi olan ve maço uygulamalarla damgalanmış Arjantin sendikal geleneğinden önemli bir kopuş anlamına geliyordu.
Halk ekonomisinin sendikacılığına toplumsal cinsiyet perspektifinin entegre edilmesi ihtiyacı, öncelikle işçi sınıfı mahallelerinden gelen kadınlar tarafından dile getirildi.
Ayrıca sosyo-komünoter sektörün tanınmasını sağlayanlar da onlardı. Bu kolay bir süreç değildi. İşçilerin kendileri bile, başlangıçta bu faaliyetleri iş olarak görmeyen erkek meslektaşlarıyla bile bu konuyu tartışmak zorunda kaldıklarını söylüyorlar.
Kayıt dışı ekonominin diğer dallarında ise, bir tür ücretlendirme zaten mevcut olduğundan, tanınma daha kolaydı. Bir pazarda ürün satan kişi bu faaliyet karşılığında para alıyordu ve bu nedenle onu sosyal olarak bir işçi olarak tanımlamak daha kolaydı.
Buna karşılık, sosyo-kömünoter çalışmalarda ücret yoktu: iş vardı ama para yoktu.
Feminist tartışmanın tamamı, bu kadınların kendilerini işçi olarak tanımalarını ve aynı zamanda kendi örgütleri içinde bu tanınmayı talep etmelerini sağladı. Meslektaşlarını bu faaliyetlerin de birer iş olduğuna ikna etmeyi başardılar ve sosyo-komünoter şubeyi kurmayı başardılar.
Daha sonra, devlet halk ekonomisi kaydını oluşturduğunda, UTEP’in kendisinin de bunların iş olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunduğu için, bu faaliyetler de nihayetinde tanınmaya başlandı.
Bu nedenle, işçi sınıfı mahallelerinden ve özellikle bu mahallelerdeki kadınlardan kaynaklanan bu siyasallaşmayı vurgulamanın çok önemli olduğuna inanıyorum. Bu deneyim, sadece “iş”ten ne kastettiğimizi değil, aynı zamanda işçi sınıfına kimlerin ait olduğunu ve yaşamı sürdürmek için hangi faaliyetlerin gerekli olduğunu da tartışmamıza olanak tanıyor.
Söyleşi Fanny Gallot ve Hugo Harari-Kermadec tarafından gerçekleştirilmiştir.
Kaynak: Économie populaire, syndicalisme et travail socio-communautaire en Argentine – Contretemps
Türkçesi: İmdat Freni Çeviri Kolektifi
[1] Sosyo-komünoter çalışma: Yerel toplulukların ortak ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla, çoğunlukla kolektif dayanışma temelinde yürütülen bakım, beslenme ve sosyal destek faaliyetleri. Mahalle aşevleri, çocuk ve yaşlı bakımı ile şiddet mağdurlarına destek gibi işleri kapsar. Özellikle kadınların üstlendiği bu faaliyetlerin toplumsal açıdan gerekli bir emek biçimi olarak tanınmasını vurgulayan bir kavramdır.
Rocío Veas, ekonomist ve sosyoloji alanında yüksek lisans derecesine sahiptir. Buenos Aires Üniversitesi’nde Verónica Gago danışmanlığında sosyal bilimler doktorası yapmaktadır. Cumhuriyet Üniversitesi’nde öğretim görevlisi ve araştırmacı olarak çalışmaktadır. Araştırmaları, Arjantin ve Uruguay’daki mahalle örgütlerinde halkçı feminizmler ve emeğin siyasallaşması üzerine yoğunlaşmaktadır. “Halk Mahallelerinde Yeniden Üretim Emeğinin Tanınması ve Değerinin Artırılması” başlıklı ECOS-Sud projesinde yer almaktadır.